بامداد زاگرس آنلاین - اشکان زارعی : جداخواهی، یا تجزیهطلبی برپایهی رویه ۲۲۹ کتاب «دانشنامههای سیاسی» داریوش آشوری به «درخواست گروه قومی ساکن سرزمین معینی برای جدایی از قلمرو و حوزهی حاکمیت سیاسی دولتی که آن قوم و سرزمین جزیی از آن بهشمار میرود، گفته میشود». این کُنش در سدههای بیستم و بیستویکم ترسایی (:میلادی) با پدیداری خودآگاهیهای قومی فزونی یافته، به دو گونه خود را نشان داده است: گاه جداخواهان بهدنبال ساخت کشوری تازه از سرزمین پیشین هستند و گاه نیز میخواهند به دولتی دیگر بپیوندند.
در ایران نیز پیشینهی بروز اندیشهها و رویکردهای جداخواهانه را باید از ۲۰۰ سال گذشته جستوجو کرد. در اینباره میتوان از پدیداری شیخ خزعل در خوزستان، اسماعیلآقا سیمیتقو در باختر کشور به روزگار قاجاریه، پایهگذاری جمهوری آذربایجان به رهبری سیدجعفر پیشهوری در تبریز و جمهوری مهاباد به دست قاضیمحمد پس از پایان جنگ جهانی دوم، رویدادهای سال ۵۸ و ۵۹ در استانهای مرزی و تلاش زیرکانهی پانها پس از دوم خرداد با رخنه در ساختار حزبی و اجرایی کشور، یاد کرد.
بررسی تاریخی از میانههای فرمانروایی قاجاریه نشان میدهد، هر گاه سامانهی سیاسی کشور به شوندهای (:دلیلها) گوناگون مانند: نارکارآمدی، زدوبندهایی سیاسی، فساد اداری و اقتصادی، کاهش پایگاه مردمی، جنگ و تنشهای بیرونی و… دچار آشفتگی و سستی شده، جداخواهان از این بستر به دو شیوهی نظامی و فرهنگی برای پیشبرد نگرشها و آرمانهای خود بهره فراوان بردهاند. به گواه تاریخ، چرایی و پیدایی آرمانها و کنشهای جداخواهی در ایران را باید در گزارههای زیر واکاوی کرد:
الف) ناتوانی دولت و حاکمیت؛ ب) ستیزه با ملیگرایی ایرانی؛ پ) کاستیهای اقتصادی و نبود مردم سالاری؛ ث) نقش آفرینی بیگانگان. با استواری میتوان گفت، نیرومندی دولت در ایران و برخورداری آن از پشتوانهی مردمی و فربگی ملیگرایی هیچگاه خوشایند جداخواهان نبوده، آنان همیشه کوشیدهاند با چالشآفرینی یا سود جستن از تنشهای پیش آمده و البته با سیاهنمایی و قومی کردن کاستیها و نارساییها به همراهی پیشینهسازی، زمینه را برای رسیدن به فدرالیسم و خودمختاری فراهم کرده، سپس آهسته و پیوسته به جدایی و گسست دست یابند. به همین شوند، جداخواهان برای پذیرش این فرآیند در نزد «افکار عمومی» و هازمان (:جامعه) خود، بهویژه نهادینهشدن کارایی ساختار فدرال بهجای یکپارچگی سیاسی و سرزمینی، همواره در پی آن بودهاند با دروغپردازی، چنین وانمود کنند که پیش از روی کار آمدن خاندان پهلوی، ایران کشوری «کثیرالمله» با «زبانهای گوناگون» دارای نمونهای از فدرالیسم یعنی «ممالک محروسه» بوده که بهدنبال روش «یکسانسازی» رضاشاه، «قوم فارس» بر همهی کارهای کشور چیره گردیده، ممالک محروسه جای خود را به سامانهی مرکزگرا داد.
همچنین «ایران» نامی تازه است که از یک سدهی گذشته بر سر زبانها افتاده، فارسی نیز زبان تحمیلی پهلوی یکم در راستای باستانگرایی، به گفتهی آنان به «ملتهای غیرفارس» بوده است. سه دههی گذشته پانها و جداخواهان با بازنگری در گفتمان وراهبرد خویش، رفتارهای خشونتآمیز گذشته را کاهش داده با جایگزین کردن «قلم به دست» به جای «تفنگ به دستها»ی دهههای پیشین، جنگ نرم و خزندهی فرهنگی را با پیشینهسازی و ملتتراشی با به کارگیری ادبیات دینی، انقلابی و شهروندی در پیش گرفتهاند. بهگونهای که امروزه برخی در درون و برون کشور تلاشهای اهریمنی آنان را در راستای جامعهی مدنی مردم ایران گمان میکنند. شوربختانه، هر گاه مردم ایران کوشش تازهای را برای دستیابی به حقوق شهروندی آغاز کردهاند و یا کشور با تنشها و چالشهای بیرونی روبهرو شده، پانها بیدرنگ از بسترهای پیشآمده با انجام گفتارها و کردارهای ایرانستیزانه و جداییافکنانه بهرهی فراوان بردهاند.
چنانکه پس از جنگ ۴۰ روزه جداخواهان در بیرون از مرزها با راهاندازی راهپیماییهای خیابانی، برافراشتن پرچمهای گونهگون، دیدار با سیاستمداران، نمایندگان مجالس و فرنشینان (:روسا) کشورهای اروپایی و آمریکا، در پی نهادینهسازی ادبیات و گفتمان خود هستند. هرکس نیز که پیرامون مشی و روش آنان روشنگری کند با انگهایی چون شوونیسم، فاشیسم، نژادپرست، پانآریاییسم، پانفارسیسم، پانایرانیست، پهلویگرا و … روبهرو میشود.
در همین راستا بررسی و ارزیابی سرشت و کاربرد هریک از واژهها و زبانزدهای (:اصطلاحات) قومگرایان میتواند پاسخی درخور به جستارهای (:موضوعات) پیشگفته باشد و همچنین راستگویی و درستکرداری جداخواهان را روشن سازد. «فدرالیسم» به باور داریوش آشوری، در رویهی ۲۴۷ کتابش، فدرال به «دولتی گفته میشود که از اتحاد چند واحد سیاسی (ایالت، کشور) بوجود میآید». از اینرو فدرالیسم را باید سامانهی سیاسی دانست که چند استان یا کشور کوچک و جدا از هم که دارای چندگانگی نژادی، زبانی، فرهنگی هستند، بر پایهی سازش و پیمان، کشوری بزرگتر و نوینی را میسازند.
به زبانی ساده، فدرالیسم از ناپیوستگی به همبستگی و از پراکندگی به یکپارچگی میرسد. آلمان، ایالات متحدهی آمریکا و کانادا کشورهایی هستند که در واپسین سالهای سدهی ۱۸ و ۱۹ ترسایی این فرآیند را بهخوبی پیمودند. البته اتحاد جماهیر شوروی، یوگسلاوی، چکسلواکی، سودان، نیجریه، اتیوپی نیز نمونههای شکست خوردهی فدرالیسم هستند. زیرا در این ساختار، به شوند نبود یک سامانهی مرکزگرا، کنشگران و رهبران هر هازمانی در پی بازسازی و نوسازی فرهنگ بومی خویش و حتا برتری آن هستند که این کردار از یک سو به ناتوانی، فراموشی و کمرنگشدن شناسه (:هویت) ملی میانجامد و از سوی دیگر بیگمان تنشهای قومی و جنگهای درونی را بهدنبال خواهد داشت که این جستار نیز خود زمینهساز رخنه و نقشآفرینی بیگانگان و سپس فروپاشی آن کشور خواهد شد. بیگمان چندگانگی نژادی، زبانی، دینی، فرهنگی، آیینی زمینهساز به کارگیری فدرالیسم در نزد کشورهایی مانند آمریکا، کانادا، شوروی و یوگسلاوی بوده است.
حال آنکه باورها، آیینها، خنیا (:موسیقی) ادبیات، تاریخ، مهرازی (:معماری) ایرانیان در هزارتُوی تاریخ دارای یک ریشه بوده و همانندیهای بسیار داشتهاند. تا جاییکه این جستار شوند پدیداری «حافظهی تاریخی مشترک» در میان ایرانیان را در پی داشته است. بهراستی خردمندانه است سرزمینی کهن و یکپارچه که مردمانش با برخورداری از یک شناسه ملی سدهها رویدادهای تلخ و شیرین را با یکدیگر آزموده و پاسداران راستین ایران بودهاند، به چند سامانه سیاسی کوچکتر بخشبندی کرده و به مردمانش بگوییم اینک در ساختاری تازه به نام فدرال از هم جدا باشید، سپس اگر خواستند در یک کنفدراسیونی به نام ایران با یکدیگر همکاری کنید!
آیا این فرآیند دشنام به فهم و خِرد ایرانیان نیست؟ «ممالک محروسه» برپایهی نگرشهای تاریخی، هر رخداد و پدیدهای را باید نسبت به روزگار خود سنجید. از اینرو، واژهی «مملکت» امروزه به چم (:معنی) کشور و «واحد مستقل سیاسی» است، اما در گذشته، به گواه گزارشهای تاریخی، برای روستا، شهر و استان نیز کاربرد داشته است. چنانکه ابوالفضل بیهقی سدهی ۵ مَهی در رویهی ۱۹۳ کتاب خود، پیرامون آفند (:حملهی) ترکمانان به بخشی از خراسان مینویسد: «ترکمانان در حدود ممالک خراسان بپراکندند و شهر تون غارت کردند». همچنین ابوالحسن غفاری کاشانی، سدهی ۱۲ مهی دربارهی استان کرمان در رویهی۱۴۹ کتاب «گلشن مراد» آورده است: «مملکت کرمان که دارالملکش مشهور به گواشیر و اصلِ نیایَش از اردشیر بابکان است، شصت فرسنگ در شصت فرسنگ است مساحت طول و عرض آن». در روزگار قاجاریه نیز همواره از ایران با پسوندهای «دولت عِلیه»، «دولت قاهره»، «دولت شاهنشاهی»، «دولت معظمه» و… یاد شده است که نشان از یکپارچگی ایران دارد.
چنانکه در پیماننامههای ترکمانچای و ارزروم، فتحعلیشاه و محمدشاه قاجار «اعلیحضرت شاهنشاه ایران» نامیده شده و نشانی از واژهی ممالک محروسه نیست. همچنانکه سال ۱۲۹۳ خورشیدی با آغاز جنگ جهانی اول، مستوفیالممالک، نخستوزیر وقت، در فرمان خود پیرامون بیطرفی ایران، از ممالک محروسه نامی نمیبرد. برپایهی آنچه گفته شد، واژهی ممالک و مملکت به مانند امروز تنها به چم «کشور» نبوده، گاه همزمان برای شناساندن روستا، شهر، استان و کشور بهکار میرفته است، که این جستار خود نشان از کاربرد چندگانه و متفاوت این واژگان از دیرباز تا به امروز دارد. دراین باره میتوان از کتاب «المسالکوالممالک» ابن خردادبه، در سدهی سوم هجری و کتاب «مسالکالممالک» محمد فارسی استخری در سدهی چهارم مهی به چم راهها وسرزمینها نام برد.
در این کتابها راههای روستا، شهر، استان و کشورهای گوناگون واکاوی شده است. اما واژهی «محروسه» نیز در واژهنامهی دهخدا به چم «نگه داشته شده» و «نگهبانی شده» آمده است که بدین گونه واژگان «ممالک محروسه» یعنی کشوری یکپارچه که به دست پادشاه نگهبانی (حراست) میشود.
«کثیرالمله بودن ایران»!
بر پایهی نگرش جداخواهان، ایران کشور کثیرالملهای است که کُرد، آذری، گیلک، مازنی، بلوچ، لُر، بختیاری و … بیهیچ همانندی تاریخی، زبانی، آیینی، ادبی و … تنها به شوند یک گسترهی سیاسی و گیتایی (:جغرافیایی) با یکدیگر زیستهاند. حال آنکه بر پایه رویهی ۳۰۹ کتاب داریوش آشوری، ملت: «یک واحد بزرگ انسانی است که عامل پیوند آن یک فرهنگ و آگاهی مشترک است. از این پیوند است که احساس تعلق به یکدیگر و احساس وحدت میان افراد متعلق به آن واحد پدید میآید. از جمله ویژگیهای هر ملت قلمرو جغرافیایی مشترک است و احساس دلبستگی و وابستگی به سرزمین معین. علاوهبر آن، نیروی حیاتی پیوند دهندهی ملت از احساس تعلق قوی به تاریخ خویش، دین خویش، فرهنگ خویش و نیز زبان خویش برمیخیزد».
چنانکه به گفتهی ارنست رنان: «ملت یک روح است، یک اصل معنوی، دو چیز که در واقعیت یک چیز بیش نیستند، این روح و این اصل معنوی را میسازند. از یک سو، میراثی غنی و مشترک از خاطرات و از سوی دیگر وفاق کنونی، تمایل به زندگی مشترک، به ارزشمند ساختن میراث دستناخورده و بازمانده از پیشینیان. بنابراین، ملت نوعی همبستگی عظیم است که خود ناشی از احساس فداکاریهایی است که در گذشته بهانجام رسیدهاند و فداکاریهایی که باز هم آمادگی انجامشان در آینده وجود دارد». به باور آلفرد زیمرن نیز ملیت: «شکلی از احساسات مشترک برآمده از شور و شوق، صمیمیت و شکوه خاصی مربوط به میهن است».
برآیند این بازگویی از واژهی ملت، بهروشنی در تاریخ و فرهنگ ایران نمایان است. آنجا که در سراسر این سرزمین هزاران سال است، آگاهانه نوروز، شب چله، تیرگان و آیینهای دیگر ارجگزارده میشود. بزرگداشت ورزش زورخانهای و برگزاری تعزیه که هریک برآمده از آیین مهر و سوگ سیاوش هستند، بهراستی گواه بر چیست؟ اینکه خانههای بیشتر ایرانیان به شاهنامه و دیوان حافظ آراسته شده و بسیاری از تیرهها و ایلهای ایرانی برای فرزندان خویش نام پهلوانان و قهرمانان استورهای برمیگزینند، نشان از «ملت بودن» ما ندارد؟ بیگمان خنیا (:موسیقی) یکی از اندامهای شناسهی ملی هر کشوری است.
از اینرو کیست که نداند، سرنا و دهل، دستمالگرفتن در دست هنگام رقصیدن و یکی در میان ایستادن زن و مرد هنگام رقص گروهی، ویژگی همانند در میان ایرانیان است. چنانکه پردهها و گوشههای خنیای ایرانی نیز برگرفته از نام خردهفرهنگها و اقوام ایرانی هستند. بهراستی اگر ایران برآمده از ملتهای پرشمار و گونهگونی است، چگونه در برابر تندبادهای سهمگین تاریخی از آفند یونانیان تا اعراب جزیرهالعرب و از مغولان تا تیموریان را تاب آورده، همچنان استوار ایستاده است؟ اسلام افزونبر ایران به مصر قبطینژاد نیز راه پیدا کرد، زبان و فرهنگ آنان یکسره عربی شد، اما در ایران نهتنها چنین نشد که ایرانیان نقشی شگرف در شکوفایی و بالندگی زبان و فرهنگ عربی و تمدن اسلامی بهدوش کشیدند تا جاییکه سیبویه ایرانی، دستور زبان عربی را نوشت و ابنخلدون نیز در رویه ۱۷۴ مقدمهی خویش میگوید: «دارندگان علم در اسلام غالباً ایرانیان هستند و تمدن آنان به اعراب بنی و بنیعباس منتقل گردید».
به گواه تاریخ، پس از مرگ ناجوانمردانهی ابومسلم خراسانی به دست منصور خلیفه عباسی در سده دوم مهی، خیزشهایی در سراسر ایران مانند: بابک خرمدین ازآذربادگان، مازیار از تبرستان، استادسیس از سیستان، المقنع از مرو، بهآفرید از هرات و سنباد از نیشابور به خونخواهی وی بهراه افتاد. در روزگار قاجاریه نیز پس از به توپ بستن مجلس به دست محمدعلیشاه، آزادیخواهان بختیاری و گیلانی با در دست داشتن درفش سه رنگ ایرانزمین، تهران را گشوده، سپس به همراه میهندوستان آذری در گردهمایی میدان بهارستان به زبان شیوای فارسی و به نام «ملت بزرگ ایران» به خودکامگی محمدعلیشاه قاجار پایان دادند. همانگونه که در سوم شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی هنگامی که متفقین نابهنگام به ایران تاختند، سرلشکر احمد نخجوان که آنروزها وزیر جنگ بود در همراهی با روس و انگلیس فرمان داد، سربازان ایرانی از پادگانها بیرون بروند و در مرزها، پدآفندی (:دفاع) نشود، اما بسیاری از افسران و سربازان ایرانی با چشمپوشی از این فرمان، در راه پاسداری از میهن از ارس، تا خلیجفارس و از انزلی و باجگیران در خراسان تا خوزستان پنجهدرپنجه دشمن افکندند.
بیگمان آن اندیشهای که فرزندان فداکار و برومند این سرزمین را واداشت تا با گویشها و قومیتهای گوناگون تا پای جان در برابر دشمن ایستادگی کنند، پاسداری از «خاک ورجاوند ایران» بوده است. ملتبودن ایرانیان و همبستگی تاریخی مردمان این خاک اهورایی همین بس که آنان پس از فروپاشی ساسانیان هیچگاه «ایده» و «اندیشه» بازسازی ایران را فراموش نکرده، برای باز پسگیری شناسه (:هویت) سیاسی و فرهنگی خویش و پایان دادن به چیرگی ۹ سده بیگانگان، با روی کار آمدن فرمانرواییهای محلی مانند صفاریان، سامانیان، زیاریان و آلبویه و پدیداری جنبش شعوبیه و همچنین کارسازی وزرایی چون خاندان برامکه، خواجه نظامالملک و خواجه نصیرالدین توسی همواره در پی ساخت دوباره «ایران» بودند، که با پایهگذاری شاهنشاهی صفویه این آرزو و آرمان تاریخی به سرانجام رسید. در همین راستا اریک هابسبام در رویهی ۵۰ کتاب «هویت ایرانی» میگوید: «هویت قومی- مذهبی به شکلی پیشا ناسیونالیستی در قالب هویت ایرانی-زرتشتی پیش از ورود اسلام و هویت ایرانی-شیعی پس از آن وجود داشته و به انسجامبخشی جامعه ایرانی کمک کرده است». بیگمان این ایستادگی و ماندگاری فرهنگی و سیاسی تنها در ساختار ملتی یکپارچه و یگانه به سرانجام میرسد،
از اینرو جای شگفتی دارد که جداخواهان با این همه نشانههای تاریخی بر پایهی چه شوندهایی از ایرانی کثیرالمله سخن میگویند؟ «قوم پارس» به گواه تاریخ باشندگان این سرزمین از دیرباز خود را ایرانی خوانده، نامهای پارس، پرسه و پرشیا را یونانیها که نخستین نگارندگان تاریخ هستند، به ما گفتند زیرا آنان ایران را با هخامنشیان پارسیتبار شناخته، به هنگام پادشاهی کورش، یونانیان با هخامنشیان همسایه گردیده و پیوند تنگانگ داشتند. از اینرو همواره جهان ایرانی را پارس نامیده، همین نگرش در گذر روزگار به فرهنگ و زبانهای انیرانی نیز راه یافت. چنانکه حسینبنخلف تبریزی در کتاب «برهان قاطع» دربارهی یکی بودن نام پارس و ایران میگوید: «بباید دانست که در قدیم تمام ممالک ایران را پارس میگفتند و آن از کنار جیحون است تا لب آب فرات و همچنان از بابالابواب است تا کنار دریای عمان و به مرور ایام و تغییرات ازمنه هر ولایتی موسوم به اسمی شده». ابومنصور معمری در شاهنامه ابومنصوری بهگونهای دیگر همین گفتار را بازگو میکند: «ایرانشهر از رود آمودریاست تا رود فرات و کشورهای دیگر پیرامون اویند». نمونههای دوگانهای چون پرشیا و ایران، در جهان بسیار هستند. همانگونه که یونانیها خود را هلاس و هلن میگفتند اما ایرانیان آنها را یونانی و رومیها، گریک نامیدند و یا آلمانها که خود را دوییچ و کشورشان را دوییچلند میگویند. اما در زبان انگلیسی، ژرمن و فرانسه، آلهمانی، نام گرفتند. چنانکه اعراب نیز به ایرانیان عجم و بلاد عجمی میگفتند. آیا برپایهی این دیدگاه، امروزه باید در ایران بهدنبال سرزمین و گویشوران عجمی باشیم؟ حال آنکه واژه عجم برآیند همهی ایران و ایرانیان بوده است. به همین شوند «فارس» نام قوم و نژادی ویژه با سرزمین، زبان و فرهنگی جداگانه در این کشور نبوده، واژههای ایران و پارس همیشه یک کاربرد داشتهاند.
«فارسی؛ زبان قومی، تحمیلی یا ملی»!؟
زبان فارسی در هزارتوی تاریخ این سرزمین جایگاهی بیهمتا در همبستگی ایرانیان داشته و کارسازترین ابزار در فرآیند ملتشدن آنان بهشمار میآید. به همین شوند جداخواهان بیشترین فشار را به شیوههای گوناگون برای بیارزش کردن آن به کار بسته تا جایگاه آن را از یک زبان ملی به زبان یعنی فارسها کاهش دهند. در حالی که تاریخ به ما میگوید فارسیخوانی هیچگاه زبان ویژهی یک گروه یا تیره نبوده، همهی مردم بدان گفتوگو کرده، آرمانها و آرزوهای خویش را ابراز کردهاند. از اینرو آفرینشهای سیاسی، فرهنگی و اجتماعی از فرمانهای شاهان هخامنشی تا فرمان پایهگذاری مشروطه به دست مظفرالدینشاه و از داستانهای یادگار زریران و درخت آسوریک در پیش از اسلام تا شاهنامه فردوسی و دیوان حافظ به این زبان بوده است. به گواه رخدادنویسان غزنویان ترکنژاد، فارسی را زبان رسمی و دیوانی خود کردند، مسعود غزنوی جدای از نامهنگاری عربی به خلیفه فرمانها و نامههای دیگرش، حتا به پادشاهان و فرمانروایان ترک را با زبان فارسی مینوشت.
ابوالفضل بیهقی در رویهی ۲۰۸ کتاب خود دراین باره میگوید: «و از پادشاهان این خاندان رضیاللهعنه ندیدم که کسی پارسی چنان خواندی و نبشتی که وی …». سلجوقیان نیز با پشتیبانی از نویسندگان و چکامهسرایانی مانند ابوالفضل بیهقی، ناصرخسرو و خیام، دلبستگی خود به فرهنگ و ادب فارسی نشان دادند تا جاییکه سلطان ملکشاه و طغرل سوم به فارسی چامه میگفتند. خانان مغول نیز گاه به زبان فارسی سکه زده، با این خط و زبان به سران کشورهای دیگر نامه نوشتند. پاسخ گیوکخان به پاپ اینوسان چهارم و منگوقاآن به پادشاه فرانسه نمونههایی از آن است. تیمور هم اگر چه با کشتار به ایران آمد، اما در برابر فرهنگ ایرانی سر فرود آورد. چنانکه در سال ۱۴۰۰ ترسایی به سلطان بایزید عثمانی و در سال ۱۴۰۲ ترسایی به شارل ششم پادشاه فرانسه به فارسی نامه نوشته، در روزگارش پارسیسُرایانی چون امیر علیشیر نوایی، سلمان ساوجی، عبدالرحمن جامی خوش درخشیدند. گورکانیان نوادگان او نیز فارسی را نزدیک به ۷۰۰ سال زبان رسمی، فرهنگی و علمی هند کردند و اندیشمندان شبه قاره واژهنامههای ارزشمندی چون فرهنگ سروری و آنندراج را برای زبان فارسی گردآوری کرده، کسانی چون بیدل دهلوی، امیر خسرو دهلوی به فارسی چامه سرودند. ازاینرو اقباللاهوری نیز فارسی را زبان عشق دانسته و میگوید: چون چراغ لاله سوزم در خیابان شما ای جوانان عجم جان من و جان شما پادشاهان عثمانی هم دلبستهی زبان فارسی بودند، تا جایی که سلطان سلیم اول و سلطان سلیمان خود با تخلصهای «سلیمی» و «محبی» چکامه فارسی میگفتند. آنان همچنین ۵۰۰ سال در قلمرو خویش فارسی را زبان رسمی و دیوانی کرده، فرزندانشان چامههای سعدی، حافظ و مولوی را فرا میگرفتند. چنانکه سلطان محمد فاتح دوم، سلطان ایلدروم، بایزید یکم و بایزید دوم به فارسی چامه سرودند. جایگاه بلند فرهنگ و ادب پارسی را در نزد عثمانیها آنجا میتوان پی برد که سلطان سلیم، در جنگ چالدران با دشمن خود شاهاسماعیل صفوی به زبان فارسی نامهنگاری کرد.
او همچنین در سال ۹۲۶ قمری فرمان داد کتاب ابنخلکان به نام وفیاتالاعیان از زبان عربی نه به ترکی که به زبان فارسی برگردانده شود. بهراستی اگر فارسی زبان تاریخی و ملی ایرانیان نبود میتوانست در فراز و فرود روزگار تاب بیاورد؟ آیا گستردگی آن در سرزمینهای دیگر به شوند تنومندیاش در درون کشور و پرشماری گویشوران آن نبود؟ جایگاه ارجمند و سترگ زبان فارسی را میتوان با خوانش سفرنامه ابنبطوطه جهانگرد عرب سدهی ۸ مهی دریافت. آنجا که وی میگوید جدای از کشورهای عربی هر جا پا گذاشت زبان میانجی فارسی بود. او با پادشاه سیلان، دریانوردان چینی، دختران گلفروش این کشور به فارسی گفتوگو کرده است.
ایران؛ نامی کهن یا برساخته؟
به گفتهی زبانشناسان، بنمایهی نام ایران، واژهی «ایر» er است که با نام «آریا» به چم (:معنای) آزاده، پاکنهاد ونژاده همریشه بوده، این دو واژه گاه با کاربردی یکسان همواره نمایانگر نژاد و سرزمین تباری بودهاند. پیشینهی به کارگیری نام ایران به هزارهی یکم پیش از زایش مسیح در بخشهای گوناگون کتاب اوستا باز میگردد که واژهی «ائیریَن» آریا=ایران، «اَ َ ئیریه»، آریایی= ایرانی و «ائیرینم وئجنگه»، آریاویج = سرزمین آریاییها، یاد شده است. از اینرو در رویهی ۴۵ کتاب «اساطیر و فرهنگ ایران» به گفتهی رحیم عفیفی در بندهای ۱۱ و۱۲ مهریشت چنین آمده است: «مهر را میستاییم… نخستین کسی که با زینتهای زرین از فراز کوه زیبا برآید و از آنجا، آن مهر بسیار توانا بر سراسر خانههای ایرانیان بنگرد». هخامنشیان نیز در سنگنبشتههایی مانند نقشرستم نام ایران را آوردهاند، آنجا که هاید ماری در کتاب «از زبان داریوش»، رویه ۳۸ در بند دوم سنگنبشتهی داریوش هخامنشی میگوید: «من داریوش هستم، شاه بزرگ، شاه شاهان، شاه کشورهای هرگونه مردمان، شاه این زمین بزرگ و پهناور، پسر ویشتاسپ، یک هخامنشی، پارسی، پسر یک پارسی، یک ایرانی، از تخمهی ایرانی». اوج فراگیری نام ایران در گاه باستان به هنگام روی کار آمدن ساسانیان است. اردشیر بنیانگذار پادشاهی این دودمان در سنگنبشتهی نقشرستم، خود را شاهانِ شاه ایران نامیده، پسرش شاپور یکم و نرسی نام ایرانشهر را در سنگنبشتههای کعبهی زردشت و پایکولی به کار بردهاند. واژه «انیران» نیز به چم (معنای) بیگانه برای نخستین بار به دست شاپور یکم برای شناساندن مردمان ناایرانی بر سر زبانها افتاد که این رویکرد نشان از آگاهی پادشاهان ساسانی از شناسه ملی ایرانی داشت.
جایگاه بلند نام ایران در روزگار خاندان ساسان در نامگذاری شهرها و پیشههای آنان نیز مانند: «ایران خورهشاپور»، «ایران شاد کواد»، «ایرانسپهبد» و «ایرانانبارگبد» دیده میشود. گیتاشناسان و رخدادنگاران مسلمان نیز از نام ایران سود جستهاند چنان که جاحظ نویسندهی سدهی دوم مهی در رویه ۳۱۳ کتاب «المحاسن و الاضداد» از «اقالیم ایرانشهر» سخن رانده، دینوری در سدهی سوم مهی نیز در رویهی ۳۶ کتاب «اخبارالطّوال» وقتی به پیروزیهای اسکندر میپردازد از « ملک ایران» یاد میکند. همچنین مقدسی در سده چهارم هم در رویهی ۹۸ کتاب «البدء والتاریخ»، «بهترین و معتدلترین نقطه زمین را» ایرانشهر دانسته است.
ابومنصور ثعالبی؛ نیز با واژههای «الایرانیه» و«الایرانیون» در رویهی ۴۲ کتاب «تاریخ ثعالبی» و رویهی۵۱۵ کتاب «ثمارالقلوب» به ایران پرداخته است. اگر چه در نامهها و پیمان سران کشورهای اروپایی گاه واژه پرشیا دیده میشود، اما آنان از روزگار صفویه، ایران و پادشاهان آن را همواره با نامهای شاه ایران، دولت علیهی ایران، یاد کردهاند. نامهی شارلکن پنجم، پادشاه آلمان به شاه اسماعیل صفوی که وی را «امیر والاتبار، شاهنشاه ایران» نامیده، نمونهی روشنی است. همچنین اسکندر بیگ منشی نیز در سدهی ۱۰ مهی در کتاب «عالمآرای عباسی» نزدیک به ۳۰۰ بار نام «ایران» را به کار برده است. در دورهی قاجاریه نیز میتوان از پیمانهای گلستان، ترکمانچای، ارزروم و پاریس نام برد: «چون اعلیحضرت خورشید آیت اقدس همایون، پادشاه اعظم و شاهنشاه بالاستقلال کل ممالک ایران و اعلیحضرت شاهنشاه انگلیس هر دو علیالسویه از روی صدق مایل این هستند که مصائب جنگی را که منافی میل و مکنونات خاطر دوستانه ایشان است رفع نمایند».
بیگمان بهترین گواه شاهانه پیرامون نام ایران، فرمان مشروطیت است که مظفرالدینشاه قاجار ۴ بار از ایران سخن میگوید. در بخشی از این فرمان آمده است: «جناب اشرف صدراعظم؛ از آنجا که حضرت باریتعالی جلشأنه سررشته ترقّی و سعادت ممالک محروسهی ایران را بهکف کفایت ما سپرده و شخص همایون ما را حافظ حقوق قاطبه اهالی و رعایای صدیق خودمان قرار داده، لهذا در این موقع که ارادهی همایون ما براین تعلق گرفت که برای رفاهیّت و امنیّت قاطبه اهالی ایران و تشیید مبانی دولت، اصلاحات مقتضیه به مرور در دوائر دولتی و مملکتی به موقع اجرا گذارده شود».
چامهسرایان ایرانی نیز افزون بر فردوسی که بیش از ۸۰۰ بار نام ایران را در شاهنامه آورده، کسانی مانند رودکی، سعدی، صائب تبریزی، فرخی سیستانی هم از ایران در چامههای خود یاد کردهاند. چنانکه نظامی گنجوی، سدهی ششم درباره ایران میگوید:
همه عالم تن است و ایران دل
نیست گوینده زین قیاس خجل
چونکه ایران دل زمین باشد
دل ز تن به بود یقین باشد
«زبان مادری»
به گفتهی برخی کارشناسان، زبان مادری تنها یک زبانزد است که به چم زبانی که مادر انسان به آن سخن میگوید، نیست. چنانکه جی.آر.آر. تالکین نویسندهی نامور آمریکایی این گونه گفتار را تنها زبان گهوارهای دانسته، و زبانی را که همهی شهروندان یک کشور با آن گفتگو میکنند، زبان مادری میخواند. این نگرش پربیراه نیست زیرا در سراسر گیتی، زبان مادری کوچندگان بر پایهی «ملیت» آنها و «کشوری» که از آن آمدهاند، شناسایی میشود. در همین راستا به باور گارنیک آساتوریان، «برخی زبان مادری را به معنای تحتاللفظی آن میفهمند».
اگر تعریف ما از زبان مادری اینگونه باشد، باید بگوییم در ایران هر دهکدهای زبان مادری خودش را دارد که بدینگونه باید صدها زبان در مدارس تدریس شود. واقعیت آن است که با زبان گهواره نمیتوان در مدرسه تحصیل کرد. آموزش در مدرسه و دانشگاهها باید حتما به زبان اول یا زبان اصلی باشد».
جدای از برداشتهای جورواجور از زبان مادری، با استواری میتوان گفت آرمان یونسکو از گزینش دوم اسفند به نام روز جهانی «زبان مادری» نه تنها رویارویی زبان ملی و رسمی با نیمزبانها، گویشها و زبانهای قومی نبوده که همپوشانی و شکوفایی آنان را جستوجو میکرده است.
چنانکه شوند نامیدن روز زبان مادری ارجگزاری زبان ملی بنگالی است. زیرا در سال ۱۹۵۲ ترسایی درخواست دانشجویان دانشگاههای شهر داکا بنگلادش که آن روزها پاکستان شرقی نامیده میشد، برای پذیرش زبان زندهی بنگالی در کنار زبان اردو از جمهوری پاکستان به درگیری و کشتار این دانشجویان انجامید. از اینرو کشور بنگلادش پس از جدایی از پاکستان برای بزرگداشت خروش دانشجویانش و زبان بنگالی، از سازمان یونسکو خواهان نامگذاری روز جهانی زبان مادری شد.
در همین راستا به گفته حمید احمدی: « پیشنهاد این روز را نه یک یا چند نماینده زبانهای محلی و قومی، بلکه بنگلادش با نزدیک دویست میلیون جمعیت در ١٩٩٩ در پاسداشت زبان ملی بنگالی به یونسکو ارائه داد، بنا براین واحد تحلیل تعریفکننده در چهارچوب قطعنامه، روز زبان مادری “ملت” بوده و نه “قوم” و “محل”».
در ایران نیز فارسی و زبانهای قومی با یکدیگر، پیوند تنگاتنگی داشتهاند به گونهای که فارسی جان و مایهی خویش را از این گویشها گرفته، آنان نیز در آوند (:ظرف) زبان فارسی خودنمایی کرده و بالیدهاند. به همین شوند گویشوران ایرانی در درازنای تاریخی هیچگاه فارسی را زبان دوم خود ندانسته، آگاهانه به آن سخن گفتهاند.
بیگمان یعقوب لیث سسیستانی که از او با نام زندهکننده زبان پارسی یاد میکنند، نمونهای روشن در این زمینه است. کسی که در سدهی ۴ مهی در برابر رویکرد نژادپرستانهی عباسیان، وقتی چکامهسرایی قصیدهای را به عربی در ستایس او سرود، وی را نکوهش کرد که چرا به زبانی که نمیفهمد، سخن میگوید.
پیش از وی نیز ابوحنیفهی ایرانی تبار در سدهی ۲ مهی برگردان و ترزبانی (:ترجمه) از قرآن پارسی را فتوا داد تا بازتاب دهندهی شایستگی زبان پارسی و شورمندی سخنوران پارسیگوی باشد.
سال ۱۸۷۲ ترسایی، با برپایی نشستی در شهر برلین آلمان، زبانهای یونانی، فارسی، سانسکریت و لاتین به شوند دارا بودن دیرینگی، توانگر بودن در آفرینشهای ادبی و دگرگونی اندک در گذر روزگار، از سوی کارشناسان، زبانهای کلاسیک جهان شناخته شدند. ویژگیهای برشمرده پیرامون زبان فارسی در همایش برلین پاسخی روشن به همهی آنهایی است که میکوشند فارسی را که زبان تاریخی و ملی این سرزمین بوده است، سترون (عقیم)، ساختگی و ستمگر نشان دهند.
یکی از شگردهای جداخواهان فریبکاری پیرامون «آموزش زبان مادری» است. آنان دو زبانه بودن اقوام ایرانی که از دیرباز در کنار زبان فارسی به گویش خود گفتوگو میکردند را نمونهای از رنج قومی بازگو کرده، با برداشتی ناراست از بند ۱۵ قانون اساسی بر آموزش زبان مادری و گاه آموزش به زبان مادری پافشاری میکنند. وارون (:برخلاف) گفتار، جداسران در بند ۱۵ قانون اساسی به هیچ روی از آموزش زبان مادری سخنی به میان نیامده، زیرا برپایهی این بند: «زبان وخط رسمی ومشترک مردم ایران فارسی است. اسناد و مکاتبات و متون رسمی و کتب درسی باید با این زبان و خط باشد ولی استفاده از زبانهای محلی و قومی در مطبوعات و رسانههای گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس در کنار زبان فارسی آزاد است».
در پارهی نخست این بند، قانونگذار تنها فارسی را دارای ویژگیهای زبانی دانسته که «باید» آموزش در آموزشگاهها با این خط و زبان باشد و آنچه میان تیرهها و اقوام ایرانی گفتگو میشود «گویش و لهجه» بهشمار میآید. در پارهی دوم تنها از آموزش ادبیات زبانهای قومی و محلی (نه زبان مادری) در کنار زبان فارسی یاد شده است.
فراموش نکنیم که بندهای نهم و بیستم قانون اساسی مردم ایران را یک ملت دانسته است. از آنجا که برجستهترین شناسه یک ملت زبان یکپارچه است، آیا میتوان در یک کشور چند ملت و چند زبان داشت؟
«حق تعیین سرنوشت»
این آرمان که جداخواهان بر آن پافشاری میکنند به قانونی گفته میشود که درسال ١٩٦٦ ترسایی بر پایهی پیمانهای حقوق بشری در راستای حق شهروندان هر کشور برای گزینش شیوهی فرمانروایی به آنها داده شد.
حق تعیین سرنوشت دارای دو گونهی درونی و بیرونی است. ریخت درونی آن یادآوری به فرمانروایان هر کشور برای برخورداری شهروندان از مردمسالاری و «حق داشتن حکومت دموکراتیک» است. اما کاربرد بیرونی آن برای نخستین بار پیرامون سرزمینهای استعمارزده و اشغالی بهکار گرفته شد.
چنانکه در قطعنامههای ۱۵۴۴ سال ١٩٦٠ و ٢٦٢٥ سال ١٩٧٠ ترسایی سازمان ملل، بر پایهی حق تعیین سرنوشت، استقلال تیمور شرقی را پذیرفت و دیوان دادگستری لاهه نیز در دهه نود ترسایی، همهپرسی تیمور شرقی را نه «تجزیه طلبی» که در راستای استعمار زدایی دانست.
همچنین هنگام آفند آمریکا به عراق، سازمان ملل همهپرسی برگزار کرد تا جمهوری نوینی برآمده از خواست مردم عراق پدید آید. زیرا در فراز ٦ قطعنامه ١٥١٤ مجمع عمومی سازمان ملل آمده است: «حق تعیین سرنوشت نمیتواند طوری تفسیر شود که به تمامیت سرزمینی یک کشور آسیب رساند».
پروفسور کرافورد دراینباره میگوید: «اصولاً چیزی به نام حق بر جدایی در حقوق بین الملل وجود ندارد، حتا اگر متکی به رأی اکثریت مردم یک ناحیه یا سرزمین باشد». از اینرو با استواری باید گفت در «حقوق بینالملل» جدایی قومیتها به هیچروی پذیرفته نشده است و حق تعیین سرنوشت به چم جداخواهی نیست، مگر آنکه این جستار در قانون اساسی کشورها پس از برگزاری همهپرسی آمده باشد.
چنانکه سازمان ملل برگزاری همهپرسی برای جدایی کردستان عراق و کاتالونیا از اسپانیا به شوند آنکه چنین «حقی» در قانون اساسی این دو کشور نیامده، را نپذیرفت.
«سخن پایانی»
خاستگاه گفتمان جداخواهی در ایران را باید در اندیشههای مارکسیستی جنبش بلشویکی روسیه جستوجو کرد که با جنگ یکم جهانی به ایران راه پیدا کرد. از اینرو بیشتر گروههای جداخواه ایران در یک سدهی گذشته با بینش و گرایش مارکسیستی و وابستگی سازمانی به کشورهای چپگرا همواره سرنوشتشان با رویکرد و راهبرد آنها در پیوند بوده است.
چنانکه زبانزد «فدارلیسم» و «ملیتها» که روزگاری از سوی کمونیستهای ایران «خودمختاری» و «خلقهای ایرانی» نامیده میشد را باید برآیند آرمانها و اندیشههای کلان ژوزف استالین رهبر اتحاد جماهیر شوروی پیرامون گسترش سرزمینی و حوزهی جهانبینی کمونیست دانست که بیگمان بازتاب آن در پایهگذاری جمهوری دموکرات آذربایجان به رهبری پیشهوری در ۲۱ آذر سال ۱۳۲۴ خورشیدی در شهر تبریز و جمهوری مهاباد به رهبری قاضیمحمد در دوم بهمن همان سال و همچنین رویدادهای جداخواهانه چند دهه پس از آن در خوزستان، کردستان، بلوچستان و ترکمنصحرا نمایان است.
در همین راستا کسانی که این روزها فدرالیسم را یگانه راه رسیدن به پیشرفت و مردمسالاری میدانند یا از سازوکار فدرالیسم شناختی ندارند و یا آنکه آگاهانه، به دنبال قومگرایی و رویارویی آن در برابر شناسه ملی هستند. زیرا فدرالیسم گاه به قومگرایی و قبیلهگرایی گراییده اما مردمسالاری و حقوق شهروندی تنها در چارچوب دولت-ملت به دست میآید.
دشمنان تاریخی کشورمان با «نفرتپراکنی» میان خردهفرهنگها و اقوام بر آن هستند یکپارچگی تاریخی آنان را هوشمندانه با واژگانسازی چون «اِتنیک» و«ملک مشاع خواندن ایران» از میان ببرند. اتنیک واژهای یونانی است که به نَسکهای (متنها) دینی یهودی و مسیحی و همچنین زبان لاتین راه یافته، با کاربردی نازیبا به چم ناخودی، ناشهروند، بیگانه و بیدین بوده که همواره به «دیگری» گفته میشد.
بیگمان اتنیک با فرهنگ و زیست تاریخی ایرانیان همخوانی ندارد، اما جداخواهان با برجستهنمایی این واژه میخواهند آن را جایگزین واژههای قوم و اقوام که کارکرد خویشاوندی، همخانوادگی و همبستگی دارد کنند تا بدینگونه ملیت و ملت بودن ایرانیان را کمرنگ و سست نمایند. ملک مشاع نیز واژهای حقوقی است که هرکس از دیگری جدا بوده، آزاد است در سهم خود هر کاری کند.
ایران را باید درخت تنومند و کهنسالی دانست که ریشه در ژرفای تاریخ داشته، شاخهها و برگهایش، بسان تیرهها، اقوام و خردهفرهنگهای آن هستند که همواره از ریشه جان و مایه گرفته به همراه این درخت، سایهساری در درازنای تاریخ ساختهاند که تمدن جهانی بارها از آن سود جسته است.
ژاله آموزگار یکپارچگی و همبستگی تاریخی و ملی ایرانیان را در فرازی زیبا و دلنشین اینگونه بازگو میکند: «ما یک فرهنگ مداوم داریم. ما همان کسانی هستیم که کاخ پاسارگاد و ستونهای تخت جمشید به دست ما بنا شده است و بر صخرهی بیستون تاریخ نگاشتهایم و در ضمن همانی هستیم که زیباترین کاشیها را در مسجد شیخ لطفالله به کار گرفتهایم؛ معماران ما، اصفهان را نصف جهان کردهاند. این تدوام فرهنگی و نه گسستگی فرهنگی است. ما همیشه بودهایم؛ گاهی به اجبار خاموش شدهایم اما نمردهایم به موقع سربرافراشتهایم و گل کاشتهایم»**
*دکترای تاریخ ایران
** سخن دکتر ژاله آموزگار؛ خبرگزاری ایبنا، دومین دوره جایزه سرو ایرانی.
یارینامهها:
– تاریخ بیهقی؛ ابوالفضل بیهقی
– المسالک الممالک؛ ابن خردادبه
– مسالکالممالک؛ محمد فارسی استخری
– ایران در دوران سلطنت قاجاریه؛ علیاصغر شمیم
– اسناد و مکاتبات تاریخی؛ عبدالحسین نوایی
– سازمان اداری حکومت صفوی؛ ولادیمیر مینورسکی
– سرگذشت نام ایران؛ محمد مهدی احدیان
– ایرانویچ؛ بهرام فرهوشی
– تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام؛ احمد تفصلی به کوشش ژاله آموزگار
– فرهنگ ایرانی؛ محمد محمدی
– تاریخ ماد؛ ایگور میخائیلوویچ دیاکونف
– از زبان داریوش؛ هاید ماری کخ
– ایران در زمان ساسانیان؛ آتور کریستینسن
– ایده ایران؛ علیرضا شاپور شهبازی
– اساطیر و فرهنگ ایران در نوشتههای پهلوی؛ دکتر رحیم عفیفی
– حقوق بینالملل معاهدات، هدایت الله فلسفی
– فدرالیسم در جهان سوم، محمدرضا خوبروی پاک
– تحول حق تعیین سرنوشت در چارچوب ملل متحد، مجله حقوقی، مهناز اخوان خرازیان
– نوشتار؛ نام ایران و اطلاقات آن؛ سید صادق سجادی؛ ماهنامه فرهنگ امروز، اسفند ۹۷
– نوشتار؛ سفر از ممالک محروسه به فدرالیسم قومی٬ محمد امینی
نظرتان را درباره این مطلب بنویسید !
ارسال دیدگاه