به گزارش بامداد زاگرس آنلاین : به اجسام شناور چوبی که برای جابجایی انسان و کالا از زمانهای دور در آبهای ایران استفاده میشده «لنج» و به سازندگان این شناورها گلاف میگفتند. هنر لنجسازی یا صنعت گلافی در ایران یکی از قدیمیترین صنایع دستی در مناطق جنوبی میباشد که با زندگی و امرارومعاش جامعه بومی ارتباط مستقیمی داشته و بخش زیادی از فرهنگ سواحل جنوبی ایران را به خود اختصاص میدهد.
لنج به خاطر ظرفیت باربری چشمگیری که دارد، در روزگاران کهن ایران، حتی از هزارههای پیش از میلاد بهترین وسیله دریانوردان و سیاحان ایرانی بود.
بهطور کلی میتوان گفت لِنج گونهای از کشتی کوچک یا قایق بزرگ باری و مسافری بوده که مرکز استفاده از آن جنوب ایران، خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند می باشد. این شناورها بر پایه قایقهای بادبانی رایج در خلیج فارس ساخته میشوند با این تفاوت که به جای بادبان با موتور حرکت میکنند و عرشه باز یا نیمه باز دارد. از دهه ی۱۹۵۰م. به بعد موتور بنزینی یا دیزل برای حرکت لنجها به کار رفت و میتوان گفت امروزه بیشتر لنج ها موتور دارند. کالاهای عمده ای که با این لنج ها حمل میشدند، عبارت بودند از: خرما، چوب صندل، سفال، نارگیل و میوه بوده است در حال حاضر، لنج فقط برای سفرهای کوتاه، ماهیگیری، و صید مروارید مورد استفاده قرار میگیرد. لنجهای قدیمی قادر بودند حتی به مدت یک سال سفر دریایی داشته باشند.
کلمه لنج در فارسی از واژه انگلیسی Launch گرفته شده، که خود آن نیز از واژه اسپانیایی Lancha آمدهاست. در سواحل شرقی آفریقا آن را «دهو» میخوانند. در جنوب به کسانی که در کار ساخت لنج میباشند “جلاف” یا “گلاف” گفته میشود. به اتاق ناخدا قَـماره و به انبار پائینی خَن گفته میشود.
پیش از به کارگیری دستگاه های مدرن مسیریابی، دریانوردان ایرانی از طریق مشاهده ی موقعیت خورشید، ماه و ستارگان به مسیریابی میپرداختند. شخصی به نام «معلم» وظیفهی مسیریابی در لنج را برعهده داشت. او با استفاده از ابزاری که در اختیار داشت، که از آن میان میتوان به استرلاب ایرانی اشاره کرد، در ساعتهای شش بامداد و شش بعدازظهر، خورشید و ستارگان را رصد میکرد و بدین طریق مسیر درست را تعیین مینمود. مسیریابی در شب وظیفهی ناخدا بود که کشتی را، تا زمان طلوع خورشید، در مسیر ستارگان خاص هدایت کند. بعدها قطب نما کار مسیریابان را تا حد چشمگیری تسهیل کرد. علاوه بر این، دریانوردان ایرانی فرمول های ویژه ای برای محاسبه ی طول و عرض جغرافیایی و عمق آب در اختیار داشتند.
لنج برای اکثریت ساکنان ایرانی مناطق ساحلی خلیج فارس که از راه دریا امرار معاش میکنند؛ بسیار مهم و مورد احترام میباشد که بر اساس آن تعداد زیادی مراسم و آیین سنتی در ارتباط با لنج و دریا در این مناطق از گذشتههای دور شکل گرفته است. یکی از این آیینها” نوروز صیاد” است. این مراسم، که قدمت بسیاری دارد، در اواخر تیرماه برگزار میشود. در این روز، صید و تجارت و سفری انجام نمیشود. در صبح این روز، کودکان پیشانی حیوانات خانگی را با گِل قرمز رنگ میکنند و در هنگام غروب، روستائیان در ساحل گرد هم میآیند تا بخوانند و بنوازند. “بادبان کشی” رسم دیگری است که تا به امروز به حیات خود ادامه داده است. در مراسم زمانی که کشتیها عازم سفرهای طولانی میشدند، در زمان برافراشتن بادبانها، موسیقیای از ساحل نواخته میشد. در این هنگام، خانوادههای دریانوردان نیز، در ساحل جهت خداحافظی و دعای خیر برای مسافرانشان حاضر میشدند.
هر لنج متشکل از قطعات زیادی میباشد و هر قسمت، بسته به کارکردی که از آن انتظار میرود، از نوع خاصی چوب ساخته میشود. مصالح اولیه مورد نیاز برای ساخت لنج چوبهاى جنگلى مقاوم در مقابل رطوبت براى اسکلت و تختههاى مرغوب هندى به نام ساى براى بدنه آن میباشد. بقیه مصالح را از محل تهیه میکنند. همچنان وسیلهی کار گلافان بسیار ابتدایى است به همین دلیل کار آنها به کندی پیش رفته و تولید سالیانهی آنها اندک میباشد.
لنجها بسته به طرح بدنه نامهای گوناگون دارند: “غنجه”، “بطیل”، “بغله”، “سنبوق”، “بوم”، “پرکه”، “جالبوت”، “ماشویی” و “ناکو سماج”.
مکانها و دامنهی جغرافیایی دربرگیرنده ی این میراث ناملموس ارزشمند دانش سنتی ساخت لنج ایرانی و دریانوردی در خلیج فارس:
استانهای خوزستان، بوشهر، هرمزگان، به انضمام جزایر ایرانی ابوموسی، هنگام، هرمز، خارک، کیش، لارک، قشم، تنب بزرگ، تنب کوچک، بندرهای: عباس، آبادان، خرمشهر، بوشهر، دیر، دیلم، امام خمینی، لنگه، ماهشهر، طاهری (سیراف) و همچنین پهنه ی آبی واقع در فاصله ی عرضهای جغرافیایی ۲۷-۲۵ درجه و طولهای جغرافیایی ۵۸ -۴۸ درجه را شامل میشود.
صنعت لنجسازی علاوه بر اینکه یکی از جاذبههای مهم در گردشگری صنعتی محسوب میشود، وسیلهی سفر را از قرنها پیش برای گردشگران و مسافران تولید میکرده که در حال حاضر متاسفانه بهدلیل کاهش تعداد افراد فعال در این حوزه، تحولات اقتصادی و تکنولوژی، به کارگیری فناوریهای ارزانتر صنعتی و ورود متدهای جهتیابی و نجوم مدرن، این صنعت مهم و دانش ساخت آن در حال فراموشی و کم رنگ شدن میباشد. بنا بر دلایل ذکر شده در حال حاضر بیشتر گلافان به تعمیر لنجهای آسیب دیده مشغولند تا تولید لنج جدید.
میراث ناملموس ارزشمند “دانش سنتی ساخت لنج ایرانی و دریانوردی با آن در خلیج فارس” در اجلاس ششم کمیته ی بین الدول شهر بالی کشور اندونزی در سال ۲۰۱۱، در فهرست میراث ناملموس بشری نیازمند پاسداری فوری یونسکو بهثبت رسیده است.
این صنعت ارزشمند در گزارش ارائه شده به یونسکو چنین تعریف شده: هنر و صنعت لنجسازی ایرانیان در خلیج فارس و نحوهی هدایت و استفاده از آن که به عنوان یک صنعت سنتی از پدر به پسر و نسلاندرنسل منتقل شده؛ شامل استفاده از روشها وفرمولهای ویژهای در محاسبهی طول و عرض جغرافیایی و نیز سنجش و اندازهگیری عمق آب و همچنین جهتیابی با استفاده از ماه و خورشید و ستارگان بوده است.
در صورتی که، فلسفه و پیشینهی آیینی و دانش سنتی و فرهنگی دریانوردی ایرانیان در خلیج فارس باززندهسازی و احیاء نشود و برنامهریزی و سیاستگذاری جامعی در راستای توانافزایی فعالان و استادکاران این حوزه صورت نپذیرد، این صنعت مهم و دانش ارزشمند ساخت آن بهتدریج رو به تنزل گذاشته و محو میشود؛ اگرچه هنوز برخی از مراسم و آیینهای مرتبط با آن در برخی نواحی جنوب ایران اجرا میشود ولی درصورت عدم توجه و برنامهریزی این آئینها هم کم کم بفراموشی سپرده میشوند.
جایگاه لنج در محدودهی منطقهی آزاد اروند :
منطقهی آزاد اروند به واسطهی وجود رودخانههای پر آب از جمله کارون، بهمنشیر، اروندرود و نیز شاخههای منشعب از آنها، بهعنوان پرآبترین حوزهی جغرافیایی کشور مطرح بوده است. از گذشتههای دور با استفاده از این آبها که به خلیج فارس و آبهای آزاد راه داشتهاند؛ دادوستد کالا، با دیگر کشورها صورت میگرفته است.
بطور کلی میتوان گفت لنج و کاربرد آن، هم در عرصهی داخلی و هم خارجی تا دهههای گذشته یکی از عوامل تاثیرگذار در مراودات اقتصادی بوده است.
اما همانگونه که پیشتر گفته شد؛ امروزه به دلیل صنعتی شدن تولید و استفاده از دیگر راههای توسعه یافتهی ارتباطی، انتقال کالا از جمله زمینی، هوایی و ریلی، لنج و لنج سازی در وضعیت مطلوبی قرار ندارد و کاربرد آن بیشتر در زمینهی صیادی و در مواردی دادوستد با کشورهای خلیج فارس است و در حال حاضر هیچ گونه کارخانهی فعال لنجسازی در منطقه وجود ندارد، فقط در شهر چوئبده (۴۵ کیلومتری شرق آبادان) کارگاههای تعمیر لنج در حال فعالیت میباشند.
همچنین در سالهای گذشته با توسعه ی گردشگری آبی در منطقهی آزاد اروند، استقبال بسیار خوبی از لنجها توسط گردشگران ورودی به این محدوده شده است. به عبارتی یکی از راههای برون رفت از رکود تولید این صنعت را میتوان ورود جدیتر به صنعت گردشگری، باتوجه به ظرفیت آبی منطقه دانست. که این مهم نیازمند فراهم نمودن زیرساختهای لازم، ایجاد مسیر بازدید، خارج شدن این صنعت و حرفه از رکود و قرارگیری صنعت گلافی در محورهای گردشگری صنعتی منطقه میباشد.
امید است که با ایجاد زیرساختهای مورد نیاز و حمایت از گلافان بخشی از رکود مربوط به این صنعت ارزشمند مرتفع گردیده و پتانسیلهای اشتغالزایی موجود در آن فعال گردد.
– یارینامه:
فصلنامه تخصصی میراث ملی، معاونت میراث فرهنگی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، ویژه نامهی میراث معنوی، پاییز ۱۳۹۱٫
– کتاب از مرواید تا نفت، رضا طاهری، انتشارات نخستین، ۱۳۹۳٫
– مطالعات میدانی در محدود شهرستان های منطقه آزاد اروند.
نویسندگان :
نجلا درخشانی (کارشناسی ارشد مرمت و احیا بناها و بافتهای تاریخی)
سجاد پاک گهر (کارشناسی ارشد مرمت و حفاظت آثار فرهنگی و تاریخی)
نظرتان را درباره این مطلب بنویسید !
ارسال دیدگاه