از دغدغه‌های مردم تا آگاهی‌بخشی اجتماعی

* بامداد زاگرس آنلاین -نگین مرادی کوه‌باد: در این یادداشت‌ها تلاش می‌شود  به موضوعاتی پرداخته شود که خانواده‌ها هر روز با آن‌ها روبه‌رو هستند؛ از مسائل خانوادگی و تربیتی گرفته تا آموزش و سلامت روان. هدف این است که با زبانی ساده و نگاهی علمی، به شناخت بهتر مشکلات و پیدا کردن راه‌حل‌های کاربردی کمک کند.

 شبکه‌های اجتماعی و انگیزه درس خواندن کودکان؛ خانواده‌ها چه نقشی دارند؟

چرا بعضی از بچه‌ها به تلفن همراه بیشتر از درس علاقه دارند؟

این روزها یکی از نگرانی‌های بسیاری از خانواده‌ها، استفاده زیاد کودکان از تلفن همراه و شبکه‌های اجتماعی است. بعضی از والدین می‌گویند فرزندشان ساعت‌ها با گوشی سرگرم می‌شود، اما وقتی نوبت به درس و مشق می‌رسد، خسته می‌شود، بهانه می‌گیرد یا مدام درس‌خواندن را به تعویق می‌اندازد.

این وضعیت ممکن است والدین را نگران یا حتی عصبانی کند. اما آیا واقعاً تلفن همراه تنها دلیل کم‌شدن علاقه کودکان به درس است؟

پاسخ منفی است. همیشه نمی‌توان همه مشکلات تحصیلی را به فضای مجازی نسبت داد.

برای کمک مؤثر به کودکان، باید هم نوع استفاده آن‌ها از فضای مجازی را بشناسیم و هم به شرایط روحی، خانوادگی و تحصیلی‌شان توجه کنیم.

۱. شبکه‌های اجتماعی؛ هم فرصت، هم چالش

شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای دیجیتال همیشه هم مضر نیستند. کودکان می‌توانند از فیلم‌های آموزشی، برنامه‌های علمی و محتوای مفید برای یادگیری بهتر استفاده کنند. گاهی یک فیلم آموزشی می‌تواند موضوعی درسی را که در کتاب برای کودک دشوار است، ساده‌تر توضیح دهد.

اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که استفاده از تلفن همراه بدون برنامه باشد و بخش زیادی از وقت کودک را به خود اختصاص دهد.

در چنین شرایطی ممکن است کودک:

- برای انجام تکالیف وقت کمتری داشته باشد.
- هنگام درس‌خواندن زودتر حواسش پرت شود.
- انجام تکالیف را مدام به تعویق بیندازد.
- دیرتر بخوابد و روز بعد خسته باشد.
- خودش را با دیگران مقایسه کند و احساس نارضایتی داشته باشد.

البته این پیامدها برای همه کودکان یکسان نیست. مهم این است که بررسی کنیم استفاده از فضای مجازی چه تأثیری بر زندگی روزمره و عملکرد تحصیلی فرزندمان گذاشته است.

۲. چرا گوشی برای بچه‌ها جذاب‌تر از کتاب است؟

بازی‌ها و بسیاری از شبکه‌های اجتماعی با تصاویر جذاب، صداهای متنوع و محتوای پی‌درپی، توجه کودکان را به خود جلب می‌کنند. کودک در این فضا معمولاً خیلی زود نتیجه فعالیتش را می‌بیند و احساس سرگرمی می‌کند.

در مقابل، درس‌خواندن گاهی به تمرکز، تمرین و تلاش بیشتری نیاز دارد. ممکن است کودک برای حل یک مسئله ریاضی چند بار تلاش کند، اشتباه کند و دوباره از ابتدا شروع کند.

به همین دلیل، گاهی فعالیت‌های دیجیتال برای او جذاب‌تر از درس به نظر می‌رسند.

بااین‌حال، نباید فوراً نتیجه بگیریم که کودک تنبل شده یا تمایلی به یادگیری ندارد. شاید درس برایش دشوار است، شاید از اشتباه‌کردن می‌ترسد یا شاید به دلیل تجربه‌های ناموفق، اعتمادبه‌نفس تحصیلی خود را از دست داده باشد.

بنابراین، پیش از سرزنش کودک، بهتر است بررسی کنیم چه عواملی درس‌خواندن را برای او دشوار کرده‌اند.

۳. خانواده‌ها چه کار می‌توانند بکنند؟

نقش والدین در شکل‌گیری عادت‌های تحصیلی و مدیریت استفاده از ابزارهای دیجیتال بسیار مهم است. البته کمک به کودک به معنای دعواکردن، تهدیدکردن یا محروم‌کردن همیشگی او از تلفن همراه نیست.

گاهی شیوه برخورد والدین می‌تواند مشکل را کاهش دهد یا برعکس، تنش‌های خانوادگی را بیشتر کند.

چند راهکار کاربردی برای خانواده‌ها:

۱. برای استفاده از گوشی قانون مشخص داشته باشید.

با فرزندتان درباره زمان و شیوه استفاده از تلفن همراه گفت‌وگو کنید و به توافقی روشن برسید. قوانین باید متناسب با سن کودک باشند و تا حد امکان، همه اعضای خانواده به آن‌ها پایبند بمانند.

۲. برای درس، استراحت و بازی برنامه داشته باشید.

قرار نیست کودک تمام روز را درس بخواند. او به بازی، استراحت، تحرک و وقت‌گذراندن با خانواده هم نیاز دارد. برنامه‌ای که میان این فعالیت‌ها تعادل برقرار کند، معمولاً عملی‌تر و پایدارتر است.

۳. علت بی‌علاقگی کودک به درس را پیدا کنید.

اگر فرزندتان مرتب از درس‌خواندن اجتناب می‌کند، از او بپرسید چه چیزی برایش دشوار است. شاید بخشی از درس را متوجه نمی‌شود، شاید از نمره پایین می‌ترسد یا شاید به روش آموزشی متفاوتی نیاز دارد.

به‌جای اینکه بگویید «تو اصلاً درس نمی‌خوانی»، می‌توانید بپرسید: «کدام قسمت درس برات سخته؟ بیا با هم حلش کنیم.»

۴. خودتان الگوی خوبی باشید.

اگر از فرزندتان می‌خواهید کمتر از گوشی استفاده کند، بهتر است خودتان هم هنگام غذاخوردن و گفت‌وگوهای خانوادگی تلفن همراه را کنار بگذارید.
کودکان بسیاری از عادت‌های خود را از مشاهده رفتار بزرگسالان یاد می‌گیرند؛ بنابراین، الگوی رفتاری والدین اهمیت زیادی دارد.

۵. فقط نمره را تشویق نکنید؛ تلاش را هم ببینید.

وقتی کودک برای انجام تکالیف تلاش می‌کند، پیشرفت نشان می‌دهد یا با وجود دشواری دوباره به سراغ درس می‌رود، این رفتارها را تحسین کنید.

لازم نیست همیشه بهترین نمره را بگیرد تا احساس موفقیت کند. کودک باید بداند که تلاش، پشتکار و پیشرفت خودش نیز ارزشمند است.

۶. برای سرگرمی‌های دیگر هم وقت بگذارید.

ورزش، نقاشی، کتاب‌خواندن، بازی‌های فکری و گردش خانوادگی می‌توانند جایگزین‌های مناسبی برای بخشی از زمان استفاده از گوشی باشند.

وقتی زندگی کودک فقط به درس و تلفن همراه محدود نباشد، فرصت بیشتری برای تجربه فعالیت‌های متنوع و رشد مهارت‌های مختلف خواهد داشت.

۷. استفاده آگاهانه از فضای مجازی را آموزش دهید.

به‌جای اینکه همیشه گوشی را وسیله‌ای مزاحم بدانیم، می‌توانیم به فرزندمان یاد بدهیم چگونه از فیلم‌ها و مطالب آموزشی مفید استفاده کند.

کودک باید بیاموزد که هر محتوایی در فضای مجازی معتبر نیست و لازم است درباره مطالبی که می‌بیند سؤال کند و به منابع قابل اعتماد توجه داشته باشد.

۴. مدرسه هم در این موضوع نقش دارد

مسئولیت ایجاد علاقه به یادگیری فقط بر عهده خانواده نیست؛ مدرسه و معلمان نیز نقش مهمی دارند.

وقتی درس‌ها با مثال‌های روزمره، فعالیت‌های جذاب و روش‌های متنوع آموزشی ارائه می‌شوند، کودکان فرصت بیشتری برای درک مطالب و مشارکت فعال در فرایند یادگیری پیدا می‌کنند.

همچنین لازم است مهارت استفاده مسئولانه از فضای مجازی، حفظ اطلاعات شخصی و تشخیص محتوای نادرست در محیط مدرسه آموزش داده شود.

اگر خانواده متوجه افت تحصیلی یا بی‌علاقگی مداوم فرزندش شد، بهتر است با معلم و مشاور مدرسه گفت‌وگو کند تا عوامل احتمالی مشکل دقیق‌تر بررسی شوند.

۵. چه زمانی باید موضوع را جدی‌تر بررسی کنیم؟

علاقه زیاد به گوشی به‌تنهایی به معنای وجود مشکل روان‌شناختی نیست. بااین‌حال، اگر استفاده از آن به‌طور مداوم در زندگی روزمره کودک اختلال ایجاد کند، لازم است شرایط با دقت بیشتری بررسی شود.

برای مثال:

- نمرات کودک به شکل محسوسی افت کرده باشد.
- الگوی خواب او به‌هم ریخته باشد.
- از بازی، ورزش یا دیدار با دوستان فاصله گرفته باشد.
- بر سر استفاده از گوشی مرتب درگیری خانوادگی ایجاد شود.
- تغییرات قابل‌توجهی در خلق‌وخو یا رفتار او مشاهده شود.

در چنین شرایطی، بهتر است والدین بدون سرزنش و با آرامش موضوع را بررسی کنند. اگر مشکل ادامه پیدا کرد، مشورت با مشاور مدرسه یا متخصص سلامت روان می‌تواند کمک‌کننده باشد.

البته وجود هر یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای ابتلای کودک به اختلال نیست؛ شرایط هر کودک باید با توجه به سن، محیط زندگی و وضعیت فردی او ارزیابی شود.

سخن پایانی

نمی‌توانیم دنیای دیجیتال را از زندگی کودکان حذف کنیم؛ اما می‌توانیم به آن‌ها بیاموزیم که چگونه آگاهانه و متناسب با نیازهایشان از این ابزارها استفاده کنند.

اگر می‌خواهیم کودکان با علاقه بیشتری درس بخوانند، بهتر است به‌جای تمرکز صرف بر محدودکردن تلفن همراه، به عواملی توجه کنیم که انگیزه یادگیری را تقویت یا تضعیف می‌کنند.

گاهی پشت بی‌علاقگی کودک به درس، مسئله‌ای وجود دارد که هنوز به‌درستی شناخته نشده است؛ دشواری در یادگیری، ترس از شکست، کاهش اعتمادبه‌نفس یا نیاز به حمایت بیشتر می‌تواند بخشی از این مسئله باشد.

در دوره دوم ابتدایی، یعنی پایه‌های چهارم تا ششم، توجه به این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا کودکان در این سال‌ها به‌تدریج مسئولیت بیشتری در قبال یادگیری خود می‌پذیرند و نگرش آن‌ها نسبت به توانایی‌های تحصیلی‌شان شکل می‌گیرد.

خانواده و مدرسه می‌توانند با همکاری یکدیگر، محیطی فراهم کنند که در آن استفاده از فناوری با فرصت‌های یادگیری، خواب کافی، فعالیت بدنی و روابط سالم خانوادگی در تعادل باشد.

تعیین قواعد روشن برای استفاده از گوشی، گفت‌وگوی بدون سرزنش با کودک، توجه به تلاش‌های او و پیگیری مشکلات تحصیلی، گام‌هایی عملی برای رسیدن به این هدف هستند.

هدف، دشمن دانستن فناوری نیست؛ هدف آن است که کودکان بتوانند از فرصت‌های دنیای دیجیتال بهره ببرند، بی‌آنکه یادگیری، رشد فردی و سلامت روانی و اجتماعی آن‌ها نادیده گرفته شود.

*کارشناس ارشد روان‌شناسی